De Amerikaanse president Donald Trump heeft op 19 oktober opnieuw openlijk kritiek geuit op de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Volgens Trump is Zelensky mogelijk niet langer de aangewezen persoon om namens Oekraïne over vrede te onderhandelen. ´Misschien is het tijd dat Zelensky iemand anders inschakelt om te onderhandelen´, zei hij tegen journalisten.
Opvallend is dat de druk vanuit Washington Zelensky in eigen land voorlopig niet lijkt te verzwakken. Ondanks de spanningen met Trump blijft de Oekraïense president volgens peilingen de populairste politicus van het land. De relatie tussen beide leiders is intussen ernstig verslechterd, mede door Amerikaanse besluiten over Rusland en de voortdurende aanvallen op Oekraïne.
De relatie verslechtert na de dieseldeal met Rusland
De breuk werd duidelijker na een telefoongesprek tussen Vladimir Poetin en Trump op 9 oktober. Kort daarna kondigde Trump een zogenoemde dieseldeal met Rusland aan. De Verenigde Staten zouden Russische diesel aankopen om de brandstofprijzen te helpen verlagen.
Zelensky reageerde kritisch op die beslissing. Hij vreest dat de overeenkomst het begin vormt van verdere versoepelingen van de druk op Moskou. Volgens hem zouden eerst financiële sancties kunnen worden versoepeld, gevolgd door maatregelen tegen individuen en mogelijk afspraken over gasleveringen. Ook waarschuwde hij voor overeenkomsten rond bevroren Russische tegoeden die Rusland voordeel zouden opleveren.
Trump schort sancties tegen Rusland op
Naast de dieseldeal besloot Trump een omvangrijk Amerikaans sanctiepakket tegen Rusland op te schorten. De maatregelen waren vooral gericht op de Russische energiesector en waren in september door het Amerikaanse Congres goedgekeurd. Ze zouden twee dagen na de opschorting ingaan.
Trump verklaarde op Truth Social dat hij Rusland aan de onderhandelingstafel wil houden. Hij wil naar eigen zeggen vermijden dat Moskou door Amerikaanse maatregelen op een onverstandige manier uit het diplomatieke proces wordt verdreven. Ook zei hij dat Rusland volgens hem weinig tot niets doet om Iran te helpen en dat hij die situatie wil behouden.
Trump beschuldigt Zelensky van het voortzetten van de oorlog
Maandagochtend richtte Trump opnieuw zijn pijlen op Zelensky. Op Truth Social verweet hij de Oekraïense president dat hij Russische olieraffinaderijen aanvalt en daarmee de internationale dieselmarkt onder druk zet. Volgens Trump dragen die aanvallen bij aan hogere brandstofprijzen. ´Het kan Zelensky niks schelen´, schreef hij.
Trump beweerde bovendien dat Zelensky de oorlog niet wil beëindigen. Hij verwees daarbij naar de financiële steun die Oekraïne van Europa en zijn voorganger Joe Biden heeft ontvangen. Volgens de Amerikaanse president had Oekraïne twee jaar geleden een gunstiger overeenkomst kunnen sluiten. Tegen journalisten zei hij: ´We hebben Oekraïne honderden miljarden gegeven, zij hebben ons niks gegeven.´
Zelensky voelt zich verraden door Washington
Zelensky reageerde ongewoon scherp op de Amerikaanse koers. Hij waarschuwde dat het verminderen van de druk op Rusland en het bieden van financiële voordelen aan Poetin de Russische president juist kunnen aanmoedigen om de aanvallen voort te zetten.
Toen de Britse journalist Piers Morgan hem vroeg of hij zich verraden voelde, antwoordde Zelensky: ´Onder ons gezegd, ja echt wel.´ In een interview met Bloomberg gebruikte hij bovendien voor het eerst het woord capitulatie. Hij zei te geloven dat er stappen worden gezet om Oekraïne in die richting te duwen. Hoewel hij niet wil aannemen dat Amerikaanse bondgenoten de oorlog willen beëindigen ten koste van Oekraïne, krijgt hij naar eigen zeggen wel die indruk.
Nieuwe Russische aanvallen veroorzaken stroomuitval
Ondertussen gaat de oorlog onverminderd door. Volgens Zelensky voerde Rusland in de voorafgaande week 76 aanvallen uit op Oekraïense energievoorzieningen en olie en gasinstallaties. Dat gebeurde ondanks het door Trump aangekondigde staakt het vuren voor energievoorzieningen. Zowel Moskou als Kiev had verklaard niet op de hoogte te zijn van die afspraak.
In de nacht naar 19 oktober werden volgens Zelensky vijftien energievoorzieningen geraakt. Meer dan 500.000 Oekraïners kwamen daardoor zonder stroom te zitten. Ook Kiev werd getroffen. Een Russische aanval raakte een metrostation en een appartementsgebouw. Burgemeester Vitali Klitsjko meldde dat een jonge vrouw om het leven kwam en drie mensen gewond raakten.
Waarom Zelensky in Oekraïne steun behoudt
Trump ziet naar eigen zeggen liever een andere Oekraïense leider die wel in staat is een overeenkomst te sluiten. Die oproep krijgt in Oekraïne echter weinig weerklank. Er zijn Oekraïners die Zelensky vanwege corruptieschandalen in zijn directe omgeving liever zien vertrekken. Tegen hem werd ook regelmatig geprotesteerd.
Toch blijft Zelensky volgens peilingen de populairste politicus van het land. Ook zijn aanpak van de oorlog kan op brede steun rekenen. Aanvallen op de Russische olie-industrie worden door veel Oekraïners beschouwd als zelfverdediging. Zelfs anticorruptieactivist Daria Kaleniuk, die geregeld kritiek uit op Zelensky, reageerde scherp op de Amerikaanse houding. ´Ik denk dat de VS zélf een nieuwe president nodig hebben´, zei ze.
Het verschijnsel waarbij mensen zich in tijden van externe dreiging achter hun leiders scharen, staat bekend als het rally around the flag effect. Dat kan verklaren waarom de druk vanuit Washington niet automatisch leidt tot een afname van de steun voor Zelensky.
Verkiezingen tijdens de oorlog blijven gevoelig
Trump dringt aan op nieuwe verkiezingen in Oekraïne. Zelensky reageerde daarop met een tegenvoorstel: ´Geef ons een staakt het vuren van zestig dagen, en wij organiseren verkiezingen.´ Rusland wees dat voorstel resoluut af. Binnen Oekraïne zelf zijn er weinig voorstanders van verkiezingen zolang de oorlog voortduurt.
Daarvoor bestaan zowel praktische als politieke redenen. De veiligheid van een verkiezingscampagne is moeilijk te garanderen en miljoenen Oekraïners zouden mogelijk niet kunnen stemmen. Het gaat onder meer om vluchtelingen, militairen en inwoners van bezette gebieden. Ook inhoudelijk zijn er duidelijke grenzen. Het verkleinen van het leger, het stopzetten van wapensteun en het opgeven van de Donbas blijven voor Oekraïne onaanvaardbaar, mede omdat concrete veiligheidsgaranties van bondgenoten ontbreken.
Zelensky zoekt nadrukkelijker steun in Europa
Nu de verhouding met Trump verder onder druk staat, richt Zelensky zich nadrukkelijker op Europa. Na de Europese top vroeg hij opnieuw om miljardensteun. Volgens hem dragen het Oekraïense leger en de militaire technologie van zijn land ook bij aan de veiligheid van Europa. Dat ziet hij naar eigen zeggen nog onvoldoende terug in de Europese begrotingen.
Zelensky waarschuwde daarnaast dat Poetin Rusland steeds verder ontwikkelt in de richting van een staat die op Noord Korea lijkt. Ook de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio riep bij zijn aankomst in Oezbekistan op om de aandacht te richten op het beëindigen van de oorlog. Hij wees op het risico van verdere escalatie en de mogelijkheid dat het conflict zich naar andere landen verspreidt.
Mogelijke top met Trump, Poetin en Xi Jinping
Een mogelijke volgende stap in de diplomatie is een ontmoeting tussen Trump, Poetin en de Chinese president Xi Jinping. Volgens The Wall Street Journal, dat zich baseert op anonieme bronnen, stelde Poetin een dergelijke bijeenkomst voor tijdens zijn telefoongesprek met Trump op 9 oktober. De ontmoeting zou mogelijk kunnen plaatsvinden tijdens de APEC top op 18 en 19 november in Shenzhen.
Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov bevestigde dat er gesprekken gaande zijn, maar zei dat er nog geen duidelijkheid bestaat over de agenda. Een hoge Amerikaanse functionaris verklaarde dat Trump niet met een dergelijke top had ingestemd, al zou hij ervoor open kunnen staan.
Voor Zelensky blijft de kern van het conflict ondertussen onveranderd. Oekraïne is aangevallen en delen van het land zijn bezet. De Oekraïense president blijft daarom vasthouden aan de verdediging van zijn land en zoekt naar internationale steun, terwijl de spanningen met Washington verder oplopen.
Bronnen en credits
Bron: NU
