Werkenden betalen de rekening voor kabinetsbeleid: ‘Uit balans’

Terwijl het kabinet op Prinsjesdag de boeken presenteerde als financieel op orde, trekt de Raad van State een verontrustende conclusie. De lasten schuiven steeds verder richting werkenden, terwijl de belasting op vermogen juist iets daalt. Die scheefgroei bestaat al langer, maar wordt nu opnieuw bevestigd. Bovendien waarschuwt de belangrijkste overheidsadviseur dat de gekozen begrotingsaanpak de economie niet sterker maakt, en dat de rekening uiteindelijk bij toekomstige generaties terechtkomt.

Analyse klopt, beleid schiet tekort

Nederland kampt met drie grote uitdagingen tegelijk. Vergrijzing, stagnerende economische productiviteit en een onrustige geopolitieke situatie zetten de overheidsfinanciën onder druk. Dat erkent het kabinet zelf ook. In de eerste Miljoenennota van het minderheidskabinet staat opnieuw een heldere probleemanalyse, dezelfde die eerder al in het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA stond. Tot zover is de Raad van State tevreden.

Daarna begint de kritiek. Want een goede diagnose stellen is iets anders dan handelen. Volgens de Raad van State heeft het kabinet een belangrijk deel van de aangekondigde hervormingen uitgesteld of zelfs afgesteld. De adviseur noemt dat opvallend, omdat juist die hervormingen noodzakelijk zijn om de problemen structureel aan te pakken. Woorden zonder daden, zo luidt de kern van het oordeel.

Sociale zekerheid en zorg blijven wachten

Twee sectoren springen er uitdrukkelijk uit. Op het gebied van sociale zekerheid en zorg lopen de uitgaven de komende jaren fors op. Juist daar had het kabinet hervormingen gepland, maar die zijn vooruitgeschoven. Dat is problematisch, want zonder ingrepen groeien de kosten vanzelf door. Ondertussen stapelen ook andere achterstanden zich op.

Zo moet het kabinet achterstallig onderhoud aan snelwegen wegwerken, de bouw van meer woningen versnellen en het overbelaste stroomnet uitbreiden. Al deze opgaven vragen om investeringen en duidelijke keuzes. Maar die keuzes worden voorlopig nog niet gemaakt, aldus de Raad van State in het advies bij de Prinsjesdag-stukken.

Begroting ‘op papier op orde’, maar niet structureel gezond

Voor 2027 voldoet de begroting formeel aan de Europese normen. Het overheidstekort blijft onder de drie procent van de economische omvang en de schuld onder de zestig procent. Toch is dat geen reden voor geruststelling. Het kabinet bereikt die cijfers door financiële gaten op een bijzondere manier te dichten.

Zo laat het kabinet de uitgaven niet volledig meestijgen met de prijsstijgingen, gebruikt het geld dat op de plank is blijven liggen en loopt het alvast vooruit op verwachte meevallers bij de afdrachten aan de Europese Unie. De Raad van State bestempelt deze aanpak als puur boekhoudkundig. De onderliggende economie wordt er niet sterker van, en de schuld loopt op langere termijn op.

Werkenden dragen de zwaarste last

De verdeling van de financiële pijn is bovendien ongelijk. De extra inkomsten die de overheid volgend jaar binnenhaalt, komen volgens de Raad van State vooral van werkenden. De belasting op vermogen daalt juist iets. Die verhouding is al langer uit balans, benadrukt het adviesorgaan. Het kabinet vergroot die scheefheid nu verder.

Dat heeft concrete gevolgen voor mensen met een salaris. Zij betalen verhoudingsgewijs meer dan mensen die inkomen uit vermogen halen. De Raad van State wijst erop dat dit patroon al jaren zichtbaar is, maar dat het huidige beleid geen correctie aanbrengt. Integendeel, de kloof vergroot.

Felle kritiek op gebruik arbeidsongeschiktheidspremie

Bijzonder scherp is de taal van de Raad van State over een specifieke begrotingskeuze. Het kabinet wil de premie voor arbeidsongeschiktheid verhogen en dat extra geld gebruiken om de defensie-uitgaven te financieren. Dat noemt het adviesorgaan ronduit een oneigenlijk gebruik van dit geld. De premie voor arbeidsongeschiktheid heeft een eigen bestemming en doel, en mag niet zomaar worden ingezet als dekking voor andere beleidsambities.

Bovendien, zo stelt de Raad van State, betalen ook hier uiteindelijk werkenden de prijs. De hogere premie wordt indirect door hen gedragen, via werkgevers of via hun eigen loonstrookje. De kritiek raakt daarmee aan een breder patroon. Steeds opnieuw zijn het werkenden die de lasten opvangen, terwijl structurele hervormingen uitblijven.

Toekomstige generaties in het vizier

De gekozen begrotingsaanpak heeft niet alleen gevolgen voor nu. Omdat de financiële dekking puur boekhoudkundig is en de economie niet versterkt, loopt de overheidsschuld op de lange termijn verder op. Over dat geleende geld moet elk jaar rente betaald worden. Die rekening komt terecht bij de volgende generaties, die straks met belastinggeld die rente moeten ophoesten. Daardoor slinkt de financiële ruimte voor toekomstige kabinetten, terwijl de uitdagingen van vergrijzing en klimaat niet kleiner worden.

Het advies van de Raad van State is daarmee meer dan een technische opmerking bij een begroting. Het is een dringende waarschuwing dat de politieke keuzes van nu structureel doorwerken in de toekomst. Het kabinet heeft de problemen helder benoemd. De vervolgstap, ze daadwerkelijk oplossen, staat nog open. De verwachting is dat het debat over de Miljoenennota in de Tweede Kamer de komende weken scherp zal verlopen, met dit advies als belangrijk vertrekpunt.