Dolle Mina’s confronteren wetsartikel 296 met symbolische rechtszaak: ‘Het strafrechtelijke kader zelf hoort terecht te staan’

Voor de Tweede Kamer in Den Haag kwamen maandagochtend zo’n vijftig Dolle Mina’s samen om te eisen dat abortus uit het Wetboek van Strafrecht verdwijnt. De actie richtte zich specifiek op artikel 296, het wetsartikel dat het uitvoeren van een abortus in principe strafbaar stelt. Opvallend is dat dezelfde dag PRO-Kamerlid Lisa Vliegenthart een wetsvoorstel indiende om precies dat artikel te schrappen. Protest en politiek initiatief kwamen daarmee op hetzelfde moment samen bij hetzelfde gebouw.

Artikel 296 van het Wetboek van Strafrecht bepaalt dat wie een abortus uitvoert, in principe strafbaar is. Op die hoofdregel bestaat een uitzondering: er wordt niet gestraft wanneer de ingreep wordt uitgevoerd door een arts die verbonden is aan een gecertificeerde kliniek of een bevoegd ziekenhuis, onder de voorwaarden uit de Wet afbreking zwangerschap. Abortus is in Nederland dus niet als recht vastgelegd, maar als misdrijf waarvoor onder bepaalde omstandigheden geen vervolging volgt. Die constructie vormt al decennia het uitgangspunt van de Nederlandse wetgeving rond zwangerschapsafbreking.

Symbolische rechtbank voor artikel 296

De feministische beweging bouwde voor de gelegenheid een ‘Dolle Mina-rechtbank’ op, waar artikel 296 symbolisch voor de rechter werd gedaagd. Niet de zwangere persoon of de zorgverlener stond daarbij in de rol van verdachte, maar het wetsartikel zelf. In de oproep voor de actie stelde Dolle Mina: “Niet de persoon die zorg nodig heeft en niet de zorgverlener horen in het beklaagdenbankje, maar het strafrechtelijke kader zelf. Het is tijd dat abortus uit het strafrecht verdwijnt.” De demonstratie vond plaats bij het Prinses Irenepad in Den Haag, op 28 september, de Internationale Veilige Abortus Dag.

Wetsvoorstel Vliegenthart

Terwijl de Dolle Mina’s buiten demonstreerden, diende Lisa Vliegenthart, Kamerlid voor PRO, binnen een wetsvoorstel in om artikel 296 volledig te schrappen. Zij wil daarmee een einde maken aan de huidige constructie waarin abortus formeel een strafbaar feit blijft, met een uitzondering voor erkende zorgverleners. Het voorstel moet de behandeling in de Tweede Kamer nog doorlopen voordat het kracht van wet kan krijgen.

Organisator noemt moment cruciaal

Organisator van de demonstratie, Jaqueline van Kampen, reageerde verheugd op het wetsvoorstel van PRO. Zij sprak van een “cruciaal moment” in de politiek en zei: “Als er een moment is waarop we dit voor elkaar kunnen krijgen, is het nu.” Haar uitspraak verbindt de straatactie direct aan het parlementaire initiatief dat dezelfde dag werd ingediend.

Tegendemonstraties bij de Tweede Kamer

Ook de Dolle Mina’s zelf blijven actief buiten deze demonstratie. Samen met de Vrije Keuze Coalitie willen ze met de tegendemonstratie op 15 november laten zien dat een meerderheid van Nederland voorstander is van keuzevrijheid rond abortus.

Niet iedereen steunde de eis van de Dolle Mina’s. Op andere plekken rond de Tweede Kamer organiseerde de anti-abortusbeweging kleinschalige tegendemonstraties, waarbij foto’s van foetussen werden getoond. Die tegenreactie vormt een vast onderdeel van het maatschappelijke debat rond abortuswetgeving, dat al jaren tussen voor- en tegenstanders wordt gevoerd. Voor zaterdag 15 november hebben de Dolle Mina’s en de Vrije Keuze Coalitie inmiddels een nieuwe tegendemonstratie aangekondigd, gericht tegen de jaarlijkse mars van anti-abortusorganisaties. Die actie, onder het motto ‘Abortus is zorg, géén misdaad’, moet plaatsvinden aan de Laan van Reagan en Gorbatsjov in Den Haag.

Principieel bezwaar tegen het strafrechtelijk kader

Jurist Anniek de Ruijter, directeur van Bureau Clara Wichmann, een organisatie die zich inzet voor de positie van vrouwen in de Nederlandse wet, onderbouwt het bezwaar tegen de huidige constructie. Zij noemt het inzetten van het strafrecht om zwangerschapskeuzes te reguleren principieel verkeerd. Strafrecht regelt volgens haar het geweldsmonopolie van de staat, het recht om burgers op te sluiten, en dat middel hoort niet te worden gebruikt om te bepalen wat er in iemands lichaam gebeurt. Zolang abortus via een uitzondering op een strafbaarstelling is geregeld, blijven er volgens haar bovendien complexe wettelijke kaders en vergunningen nodig, bijvoorbeeld om te regelen dat een huisarts de abortuspil mag verstrekken.

Symbolische status van het wetsartikel

Dat abortus onder het strafrecht valt in plaats van onder gezondheidsrecht, heeft volgens De Ruijter ook gevolgen voor de toon van het debat. Omdat abortus wettelijk een misdrijf blijft dat gereguleerd moet worden, begint de discussie volgens haar standaard in het nadeel van wie voor zelfbeschikking pleit. Zou abortus buiten het strafrecht vallen, dan zou het gesprek zich eerder richten op praktische vragen, zoals de opname in het basispakket of de rol van medisch-ethische toetsing bij late zwangerschapsafbrekingen.

Vervolg in de Tweede Kamer

Pro-choice activisten voeren de strijd tegen de huidige wetgeving al decennialang. Zij vinden dat abortus als zorg behandeld moet worden binnen gezondheidswetgeving, in plaats van als uitzondering binnen het strafrecht te blijven bestaan.

Het wetsvoorstel van Vliegenthart ligt nu ter behandeling bij de Tweede Kamer, terwijl de maatschappelijke druk van actiegroepen aan beide kanten van het debat voortduurt. Met de aangekondigde tegendemonstratie op 15 november blijft het onderwerp ook de komende maanden onderdeel van het publieke debat over de positie van abortus in de Nederlandse wetgeving.