De stikstofdoelen zijn haalbaar, maar de lat ligt torenhoog. Dat is de kern van de nieuwe doorrekening die het Planbureau voor de Leefomgeving uitvoerde op de stikstofplannen van landbouwminister Jaimi van Essen. Het PBL stelt namelijk dat 42 procent minder ammoniakuitstoot door de landbouw in 2035 mogelijk is, maar alleen als de uitvoering, naleving én financiering allemaal vlekkeloos verlopen. Zodra er één tegenvaller optreedt, verschuift het doel weer verder weg. Dat maakt de politieke druk op Van Essen er niet kleiner op.
Mestmaatregelen nog niet concreet genoeg
De doorrekening van het PBL brengt een opvallende lacune aan het licht. Het planbureau heeft de effecten van bepaalde maatregelen rond het uitrijden van mest bewust buiten beschouwing gelaten. De reden: die maatregelen zijn op dit moment nog niet concreet genoeg uitgewerkt om mee te tellen. Van Essen erkent dit, maar ziet er geen reden tot paniek in. Volgens hem is zijn ministerie al volop bezig met die verdere uitwerking. Bovendien stelt hij dat het stikstofpakket met die aanvullende maatregelen wél optelt en dat de doelstellingen daarmee binnen bereik blijven.
De minister is hierover nog in gesprek met boerenorganisaties en andere betrokken partijen. Dat overleg moet uiteindelijk leiden tot concrete afspraken over hoe die maatregelen eruitzien. Toch maakt dit traject het geheel ook kwetsbaar: zolang de gesprekken lopen, is de exacte invulling onzeker. Het PBL rekende immers alleen door wat er al op papier stond, niet wat er nog moet worden uitgewerkt.
Generieke korting blijft ‘no-go’
Eén ding maakt Van Essen glashelder: een generieke korting op dierrechten, waarbij alle boeren verplicht dieren moeten inleveren, is een absolute no-go voor het kabinet. Het PBL omschreef deze maatregel in het rapport als een zogenoemde ultieme remedie als de stikstofdoelen dreigen te mislukken. De D66-minister wil daar echter niet aan beginnen, ook niet als stok achter de deur.
Zijn bezwaar is principieel. Een generieke maatregel treft namelijk alle boeren, ook de bedrijven die al volop investeren in het verminderen van hun stikstofuitstoot. Daarmee straft zo’n maatregel precies de koplopers die het hardst hun best doen. Van Essen sluit niet categorisch uit dat individuele boeren uiteindelijk toch dieren zullen moeten wegdoen, maar benadrukt dat hij alles in het werk stelt om dat via gerichte en gedifferentieerde maatregelen te laten verlopen, niet via een generieke ingreep voor de hele sector.
PBL: inspanning grenst aan wat uitvoerbaar is
Het PBL is in zijn rapport mild positief, maar voegt meteen een stevige kanttekening toe. Het planbureau schrijft letterlijk dat de realisatie van het maatregelenpakket “een inspanning vraagt die grenst aan wat in tien jaar uitvoerbaar is”. Dat is geen kleinigheid. Het betekent dat overheid én boerensector jarenlang vrijwel alles goed moeten doen om het doel van 42 procent minder ammoniakuitstoot in 2035 daadwerkelijk te bereiken.
Bovendien waarschuwt het planbureau voor de gevolgen op bedrijfsniveau. Veel gezinsbedrijven zullen door de noodzakelijke investeringen hun verdienvermogen zien dalen. Daarmee komt ook hun toekomstperspectief onder druk te staan. Het zijn zware woorden, die de ernst van de opgave onderstrepen. Van Essen erkent dat hij “veel vraagt” van de boerensector, maar benadrukt tegelijkertijd dat hij een groot deel van de beschikbare 20 miljard euro inzet voor directe ondersteuning van boeren. Geld dat, in zijn eigen woorden, “direct op het boerenerf landt”.
Twintig miljard voor de sector
Die financiële ondersteuning is een cruciaal onderdeel van het stikstofplan. Met een budget van 20 miljard euro wil het kabinet boeren helpen om de noodzakelijke investeringen te kunnen doen. Denk daarbij aan innovaties die de stikstofuitstoot per dier verlagen, aanpassingen aan stallen en ondersteuning bij vrijwillige bedrijfsbeëindiging. Van Essen benadrukt dat dit geld er juist voor moet zorgen dat gedwongen krimp van de veestapel overbodig wordt. Door te investeren in oplossingen hoeven boeren niet simpelweg minder dieren te houden, maar kunnen ze slimmer en schoner produceren.
Echter, ook hier stelt het PBL een voorwaarde. Het planbureau ging in zijn berekeningen er van uit dat al het beschikbare geld daadwerkelijk wordt uitgegeven én dat alle maatregelen worden nageleefd. Als de praktijk tegenvalt, of als boeren bepaalde regels niet naleven, dan schieten de berekeningen tekort en blijft het doel buiten bereik. Dat maakt de komende jaren cruciaal voor het succes van het plan.
Doelen vastleggen in wetgeving
Een belangrijk aspect dat in de discussie soms onderbelicht blijft, is dat de stikstofdoelen moeten worden vastgelegd in wetgeving. Van Essen erkent dit volmondig. Dat betekent dat de ambities niet vrijblijvend zijn: ze krijgen een juridisch bindend karakter. Voor boeren brengt dit zekerheid over wat er van hen wordt verwacht, maar ook duidelijkheid over de consequenties als doelen niet worden gehaald. Voor het kabinet betekent het dat beleidsombuigingen later moeilijker worden. De wetgevingsroute versterkt daarmee zowel de geloofwaardigheid als de druk op alle betrokkenen.
Gesprekken met boerenorganisaties doorslaggevend
De komende periode staat in het teken van overleg. Van Essen is actief in gesprek met boerenorganisaties over de verdere uitwerking van de maatregelen, met name rond mestbeleid. Die gesprekken zijn niet alleen inhoudelijk belangrijk, ze zijn ook politiek gevoelig. Boeren staan al jaren onder druk door het stikstofbeleid en zijn kritisch op ingrijpende overheidsmaatregelen. Als de minister erin slaagt het vertrouwen van de sector te winnen en werkbare afspraken te maken, vergroot dat de kans op daadwerkelijke uitvoering. Mislukt het overleg, dan dreigt precies het scenario dat Van Essen wil vermijden: een terugval op gedwongen maatregelen. De uitkomst van dat overleg wordt daarmee mede bepalend voor de toekomst van de Nederlandse veestapel.
Bronnen en credits
Bronnen: Ditjes & Datjes, Nieuws.nl, RTL Nieuws
