De Amsterdamse binnenstad staat opnieuw in het teken van een harde aanpak. Ondernemers op een gedeelte van de Nieuwendijk krijgen te maken met een nieuwe verplichting: zij moeten voortaan een vergunning aanvragen om hun winkel te mogen blijven exploiteren. De aanleiding is niet mis. Achter de gevels van deze drukke winkelstraat zou een wereld van verborgen geldstromen en illegale handel schuilgaan. Wat dat precies betekent voor de betrokken winkeliers en hoe deze maatregel de straat zal veranderen, wordt steeds duidelijker.
Een straat met een verleden
De Nieuwendijk is een van de langste en drukste winkelstraten van Amsterdam-Centrum. Dagelijks trekken toeristen en stedelingen langs de etalages. Toch kampt de straat al jaren met een problematisch imago. Souvenirwinkels, telefoonzaakjes en kleine supermarkten wisselen elkaar af, en juist in dat gevarieerde aanbod zou ruimte zijn voor malafide praktijken. De gemeente Amsterdam besloot tot actie over te gaan nadat concrete signalen binnenkwamen over verdachte activiteiten in een aantal winkels. Daarmee zet Amsterdam een volgende stap in de bredere strijd tegen zogenoemde ondermijning, waarbij de onderwereld zich vermengt met de bovenwereld.
Ondermijning is in de Amsterdamse binnenstad al langer een punt van zorg. Criminelen gebruiken bonafide bedrijven soms als dekmantel voor illegale praktijken. Daarmee brengen zij niet alleen de rechtsorde in gevaar, maar ook eerlijke ondernemers die wel keurig de regels volgen. Bovendien zorgen dergelijke praktijken voor een ongelijk speelveld op straatniveau. De vergunningplicht is bedoeld als instrument om grip te krijgen op wie er precies achter de toonbank staat en hoe het geld in een winkel wordt verdiend.
Maatregel geldt voor specifiek deel van de straat
Volgens berichtgeving van AT5 geldt de nieuwe vergunningplicht specifiek voor de huisnummers 1 tot en met 108 op de Nieuwendijk. Dat is een aanzienlijk deel van de straat. Ondernemers binnen dit traject moeten een vergunning aanvragen, ongeacht of zij persoonlijk worden verdacht van enige betrokkenheid bij criminaliteit. De maatregel heeft dus een gebiedsgebonden karakter en raakt daarmee ook winkeliers die zelf mogelijk niets met de gesignaleerde misstanden te maken hebben. Dat gegeven maakt de maatregel ingrijpend.
De signalen die aanleiding gaven tot de ingreep, wijzen volgens AT5 op witwassen en drugshandel. Belangrijk om te benadrukken is dat er in het beschikbare bronmateriaal geen sprake is van bewezen strafbare feiten of aangehouden verdachten. Het gaat om signalen die de gemeente serieus genoeg acht om maatregelen te treffen. Dat onderscheid is juridisch van belang. Winkeliers mogen dus niet op voorhand als schuldig worden beschouwd, maar de overheid acht nader onderzoek en controle wel noodzakelijk.
Wat houdt de vergunningplicht precies in
Met een vergunningplicht voor ondernemers krijgt de gemeente een instrument in handen om bedrijven te screenen. In de praktijk betekent dit dat een ondernemer informatie moet verstrekken over de herkomst van zijn of haar vermogen, de bedrijfsstructuur en de personen achter het bedrijf. Op basis daarvan kan de gemeente besluiten een vergunning te weigeren of in te trekken. Zo’n weigering heeft grote gevolgen: zonder vergunning mag de zaak niet worden voortgezet. De Wet Bibob, die de overheid de mogelijkheid biedt bedrijven te toetsen op criminele antecedenten, speelt hierbij doorgaans een centrale rol.
Bovendien biedt een vergunningsstelsel handhavers meer mogelijkheden om in te grijpen. Waar een gewone winkel zonder vergunningplicht lastig te sluiten is zonder direct bewijs van strafbare feiten, kan dat bij een vergunningplichtig bedrijf veel sneller. Daardoor verschuift de bewijslast enigszins. De ondernemer moet aantonen dat zijn of haar bedrijfsvoering deugt, in plaats van dat de overheid volledig bewijs van misstanden moet leveren. Critici wijzen er echter op dat dit soms onrechtvaardig kan uitpakken voor bonafide winkeliers.
Impact op winkeliers en de buurt
Voor de winkeliers die actief zijn tussen huisnummer 1 en 108 betekent de maatregel extra administratieve lasten en onzekerheid. Zelfs als zij niets te verbergen hebben, moeten zij tijd en energie steken in het aanvragen van een vergunning en het aanleveren van de vereiste documentatie. Dat kan een kleine ondernemer hard raken. Toch beschouwen voorstanders van de maatregel dit als een noodzakelijk offer. De strijd tegen criminele activiteiten in de winkelstraten van Amsterdam vereist, zo is de gedachte, dat ook eerlijke ondernemers meewerken aan een schoner klimaat.
Daarnaast heeft de publiciteit rondom de maatregel ook een symbolische werking. Door openlijk te benoemen dat er signalen zijn van witwassen en drugshandel op de Nieuwendijk, stuurt de gemeente Amsterdam een duidelijk signaal richting degenen die de wet overtreden: de overheid kijkt mee en grijpt in. Dat afschrikkende effect is bewust onderdeel van de aanpak. De vraag blijft hoeveel effect dit in de praktijk heeft, zeker als criminele netwerken snel genoeg zijn om zich aan te passen aan nieuwe regels.
Breder patroon in Amsterdamse aanpak
De maatregel op de Nieuwendijk staat niet op zichzelf. Amsterdam heeft de afgelopen jaren meerdere winkelstraten en horecagebieden onder vergroting gelegd vanwege vergelijkbare zorgen. Denk aan de aanpak in de Wallen en andere delen van de binnenstad, waar de gemeente via vergunningen en bestemmingsplannen greep probeert te houden op de aard van de bedrijvigheid. Steeds vaker worden daarbij instrumenten ingezet die gericht zijn op het weren van ondermijning. De Nieuwendijk is daarmee het nieuwste front in een al langer lopende stadsbrede operatie.
Deskundigen benadrukken dat structurele aanpak van ondermijning meer vereist dan alleen vergunningenstelsels. Betere samenwerking tussen gemeente, politie en belastingdienst is noodzakelijk, evenals voldoende capaciteit bij handhavende diensten. Bovendien is het cruciaal dat eerlijke winkeliers worden ondersteund en niet het slachtoffer worden van beleid dat primair gericht is op een kleine groep kwaadwillenden. De balans tussen daadkracht en rechtvaardigheid is in dit soort trajecten steeds een delicate opgave.
Volgende stap in de strijd om de straat
De komende periode wordt duidelijk hoe de vergunningaanvragen verlopen en of de gemeente Amsterdam daadwerkelijk overgaat tot het weigeren of intrekken van vergunningen. Winkeliers op de Nieuwendijk doen er goed aan tijdig actie te ondernemen en zich goed te laten informeren over de procedure. Voor de stad als geheel is dit een proef op de som: lukt het om via administratieve maatregelen criminele activiteiten effectief terug te dringen, zonder de bonafide ondernemers onnodig te schaden?
