Nederlandse rechters houden voet bij stuk: asielzoekers mogen voorlopig niet worden teruggestuurd naar Italië. De rechtbank in Utrecht oordeelde dinsdag in drie afzonderlijke zaken dat de opvangomstandigheden daar nog altijd zo slecht zijn dat uitzetting de grondrechten van de betrokkenen zou schenden. Het is de tweede keer in korte tijd dat een Nederlandse rechter zo’n uitspraak doet, ondanks een nieuw Europees migratiepact dat juist bedoeld was om dit soort terugkeer te vergemakkelijken.

De uitspraak raakt rechtstreeks aan het beleid van minister Bart van den Brink van Asiel en Migratie, die deze zomer een onbekend aantal asielzoekers naar Italië liet terugsturen. Drie van hen gingen in beroep. Hun zaak diende dinsdag bij de vreemdelingenrechter in Utrecht, die net als eerder dit jaar oordeelde dat Italië zijn beloftes over verbeterde opvang niet waarmaakt.
Migratiepact moest deur weer openen
Het Europese asiel- en migratiepact trad in juni van dit jaar in werking, na jarenlange onderhandelingen tussen EU-lidstaten. Het pact moet het aantal illegale grensoverschrijdingen terugdringen en regelt onder meer dat landen doorgereisde asielzoekers terugsturen naar het land van eerste aankomst. Voor Nederland betekende dat een mogelijke doorbraak in de vastgelopen relatie met Italië, waar de Dublinverordening al jaren nauwelijks werd toegepast.
Van den Brink reisde naar Rome en sloot met de Italiaanse regering een intentieverklaring. Daarmee zou Nederland weer migranten mogen terugsturen die na de invoering van het migratiepact in Nederland waren aangekomen. Italië zegde toe de opvang op orde te brengen en zijn internationale verplichtingen na te komen.

Rechtbank: beloftes zijn geen bewijs
Die toezegging bleek voor de Utrechtse rechter niet genoeg. “De minister van Asiel en Migratie is er in deze zaken niet in geslaagd om aannemelijk te maken dat asielzoekers in Italië nu wel onderdak, eten en stromend water kunnen krijgen”, aldus de rechtbank. “Het terugsturen van asielzoekers naar Italië is op dit moment daarom nog steeds in strijd met hun grondrechten.” Volgens de Volkskrant is dat in strijd met het EU-handvest, waaraan Nederland zich heeft gecommitteerd.
De uitspraak sluit aan bij een eerdere rechterlijke beslissing van begin deze maand, die eveneens uitzetting naar Italië blokkeerde. Die zaak betrof een Russische asielzoeker. Er bestaan tegenstrijdige berichten over welke rechtbank die uitspraak destijds deed: de Volkskrant noemt de rechtbank in Den Bosch, terwijl de NOS meldt dat het om de rechtbank in Den Haag ging. Beide bronnen zijn het erover eens dat de uitspraak leidde tot felle kritiek in de Tweede Kamer.
Vertrouwensbeginsel al langer onder druk
De huidige juridische impasse gaat verder terug dan het migratiepact alleen. Al in april 2023 bepaalde de Nederlandse rechtspraak dat Italië kampt met een tekort aan opvangplekken, waardoor asielzoekers niet zonder meer kunnen worden teruggestuurd. Sindsdien geldt voor Italië niet langer het zogeheten interstatelijk vertrouwensbeginsel, waarmee EU-lidstaten er in principe van uit mogen gaan dat andere lidstaten de mensenrechten respecteren.
Italië nam volgens de Volkskrant sinds 2022 al nauwelijks meer asielzoekers terug. De opvangcentra zaten vol, terwijl premier Giorgia Meloni juist een streng asielbeleid tot speerpunt van haar regering had gemaakt. Het migratiepact van dit jaar moest die impasse doorbreken, maar volgens de rechtbank in Utrecht is dat vooralsnog niet gelukt.

Felle reacties in de Tweede Kamer
Na de eerdere uitspraak van begin september toonde de Tweede Kamer zich al gefrustreerd. Niet alleen uiterst rechtse partijen, maar ook regeringspartijen CDA en VVD reageerden kritisch. CDA-Kamerlid Jeltje Straatman, partijgenoot van Van den Brink en voormalig advocaat, noemde de gevolgen verstrekkend. “Deze uitspraak heeft verregaande consequenties voor het migratiepact”, zei ze in een commissiedebat, waarin ze opriep: “Maak uitvoerbaar asielbeleid mogelijk.”
Ook JA21-Kamerlid Boomsma liet zich destijds kritisch uit over de rechterlijke lijn. Volgens de NOS zei hij dat de uitspraak “het hele asielbeleid” ondermijnt en dat de minister Italië moet aanspreken op de gemaakte beloftes. D66-Kamerlid Van Asten wees er juist op dat het migratiepact nog maar kort van kracht is en riep de Europese Commissaris Asielzaken op om Italië onder druk te zetten.
Onzeker of situatie op korte termijn verandert
De rechtbank die begin september oordeelde, wees er zelf al op dat het migratiepact pas op 12 juni was ingegaan en dat de omstandigheden in Italië nog konden verbeteren. Diezelfde onzekerheid speelt nu opnieuw, nu de rechtbank in Utrecht in drie nieuwe zaken tot dezelfde conclusie komt. Volgens de rechtbank heeft de minister nog altijd niet aannemelijk gemaakt dat de situatie in Italiaanse opvangcentra daadwerkelijk is verbeterd sinds het pact van kracht werd.

Voor minister Van den Brink betekent de uitspraak een nieuwe tegenslag in zijn poging om de terugkeer naar Italië structureel mogelijk te maken. Eerder liet hij weten eerst rechterlijke uitspraken te willen bestuderen voordat hij inhoudelijk zou reageren. Of en hoe het kabinet nu op de uitspraak van de rechtbank Utrecht reageert, is nog niet bekend.
Bronnen en credits
Bronnen: Nederlands Dagblad, Volkskrant, nos.nl
Dit artikel is tot stand gekomen met ondersteuning van
kunstmatige intelligentie (AI). Ter ondersteuning van onze
menselijke redacteurs gebruiken wij Google Gemini met
zoekfunctionaliteit om informatie te verzamelen,
nieuwsfeiten te structureren en een artikel op te stellen. Vóór publicatie controleert een menselijke
redacteur de feiten, bronnen en inhoud. Waar nodig worden
onjuistheden gecorrigeerd en wordt de tekst aangepast voor een
natuurlijke en duidelijke schrijfstijl. AI ondersteunt ons
redactionele proces, maar vervangt de menselijke controle
niet. De uiteindelijke verantwoordelijkheid ligt bij onze
redactie.
Foto: Paleis van Justitie in Den Bosch, zetel van de rechtbank — Hermann Luyken (bron), CC0











