Rutte wijst op ontbrekende troepenopbouw aan de grens: ‘Dat is niet het geval’

Er is aan de grenzen van Finland, Polen en de Baltische staten geen Russische troepenopbouw te zien. Dat is voor Mark Rutte de belangrijkste reden om kalm te blijven na een Russische verklaring aan de NAVO. Daarin zegt Rusland bereid te zijn kernwapens in te zetten als het bondgenootschap probeert de regio Kaliningrad te isoleren. De secretaris-generaal van de NAVO sprak woensdag over de kwestie tijdens een evenement in Brussel.

Wat Rusland de NAVO laat weten

Volgens de Russische verklaring zal Rusland bereid zijn zijn volledige arsenaal aan strijdkrachten en capaciteiten in te zetten om zijn grondgebied te verdedigen. Dat geldt ook voor kernwapens, mochten NAVO-landen pogingen ondernemen de regio Kaliningrad van de rest van het land te isoleren. De NAVO-woordvoerder Allison Hart bevestigde het bestaan van de verklaring.

Moskou zou bovendien hebben gezegd dat het beslissingscentra, oftewel bestuurscentra, in NAVO-lidstaten kan treffen. Rusland beschuldigt het bondgenootschap ervan een gevaarlijke en roekeloze koers te varen. Ook zegt Rusland alle militaire middelen te gebruiken om de exclave te verdedigen.

Waarom juist Kaliningrad gevoelig ligt

Kaliningrad is een Russische exclave aan de Oostzee. Het gebied ligt ingeklemd tussen Polen en Litouwen, twee NAVO-lidstaten, en is daardoor geografisch gescheiden van de rest van Rusland. Die ligging verklaart waarom een denkbeeldige blokkade in Moskou als bedreiging voor het eigen grondgebied wordt gezien.

De vergelijking met eerdere maanden heeft een functie. Rutte zei dat de dreiging niet anders is dan drie weken geleden, drie maanden geleden of zelfs een jaar geleden. Volgens hem is de situatie dus dezelfde als voordat Rusland de verklaring aan de NAVO stuurde. Daarmee wil de NAVO-topman voorkomen dat een dreigende tekst op zichzelf wordt gelezen als bewijs dat de veiligheidssituatie is omgeslagen.

De maatstaf van Rutte: troepen bij de grens

Rutte legde woensdag uit waarom hij de Russische woorden niet als acute dreiging ziet. De beoordeling van de Russische dreiging is volgens hem niet anders dan drie weken, drie maanden of een jaar geleden. Die drie vergelijkingen gebruikt hij om te benadrukken dat er niets wezenlijks is veranderd in de inschatting van de alliantie.

Daarbij geeft hij een concreet toetsingspunt. Als Rusland zou willen toeslaan in buurlanden als Finland, Polen of de Baltische staten, zou er volgens Rutte ook militaire opbouw bij de grens te zien zijn. Dat is momenteel niet het geval. Voor de NAVO-topman is het ontbreken daarvan een belangrijker signaal dan de tekst van een dreigend document.

Kalme reactie en een oproep aan Moskou

De NAVO heeft volgens Rutte kalm gereageerd. De alliantie heeft duidelijk gemaakt dat zij defensief van aard is. Tegelijk riep de secretaris-generaal Rusland op te stoppen met nucleaire dreigementen. Rutte denkt dat de Russische uitspraken vooral dreigende taal zijn en geen voorbode van een aanval.

De waarschuwing van de MIVD klinkt minder geruststellend

Op dezelfde dag gaf Peter Reesink, directeur van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, een ander beeld. Tijdens een briefing aan de Tweede Kamer zei hij dat de Russische krijgsmacht na het einde van de huidige oorlog in iets minder dan een jaar gereed kan zijn voor een kleinschalig conflict met de NAVO. Dat scenario staat los van het huidige Russische dreigement: het gaat om de periode nadat de oorlog in Oekraïne is afgelopen.

Volgens Reesink duurt de fase tussen oorlog en vrede nog wel even door. Dat is de periode waarin de grens tussen beide onduidelijk is. De dreiging uit Rusland neemt daarbij niet af, maar toe. Rutte en Reesink spreken elkaar daarmee niet direct tegen: de een kijkt naar de acute situatie aan de grens, de ander naar de ontwikkeling op langere termijn.

Eerdere waarschuwingen en hybride dreiging

Afgelopen weekend zeiden experts al dat een Russische aanval op een NAVO-lidstaat niet ondenkbaar is. Aanleiding was een Deens rapport dat daarvoor had gewaarschuwd. De verklaring over Kaliningrad komt dus op een moment dat het debat over Russische plannen al gaande was.

De Belgische minister van Defensie zei bovendien dat hybride oorlogsvoering niet iets is waar Rusland pas twee of drie jaar mee bezig is. Rusland houdt zich er al veel langer mee bezig en heeft de laatste jaren veel expertise opgebouwd. Volgens Francken maakt dat het voor westerse landen moeilijk om dergelijke incidenten te onderzoeken en vast te stellen wie er verantwoordelijk voor is.

Ook de Belgische minister van Defensie Theo Francken liet zich woensdag in Brussel horen. Tijdens de Defence and Space Summit van Euronews zei hij dat er de komende maanden meer hybride dreigingsacties vanuit Rusland zullen plaatsvinden, en dat het een donkere winter voor Europa wordt. Volgens hem moet alles sneller gaan: luchtverdediging uitbreiden, grotere voorraden aanleggen en de productie opschalen.

De stand van zaken

Voorlopig blijft het bij woorden. Rusland houdt zijn dreigement over Kaliningrad vast, de NAVO houdt vast aan een kalme en defensieve lijn en Rutte ziet aan de grens geen teken van een naderende aanval. Het ontbreken van troepenopbouw blijft voor hem de meetlat waaraan een echte escalatie zichtbaar zou worden.