Oranje-onderzoek koloniaal verleden: ‘Het is nooit af, maar de kern staat er’

Het Huis Oranje-Nassau was ‘met overtuiging en zonder wezenlijke bedenkingen’ betrokken bij het kolonialisme. Dat is de uitkomst van een onderzoek naar de rol van de Oranjes in de koloniale geschiedenis van Nederland, dat vrijdag in Leiden is gepresenteerd. Het onderzoek bestrijkt de periode van 1600 tot 2025 en is gedaan op verzoek van koning Willem-Alexander. Hoofdonderzoeker Gert Oostindie zegt dat de kern van het verhaal er nu staat, al is zo’n onderzoek ‘nooit af’.

Een telefoontje van de koning

Het onderzoek begon met een gesprek. Oostindie had enkele keren benoemd dat het hoog tijd werd dat de koning onderzoek zou laten doen naar de rol van de koninklijke familie in de koloniale geschiedenis. Niet veel later belde de koning. Of Oostindie langs wilde komen om daarover te praten. Eind 2022 kreeg hij vervolgens de vraag of hij het onderzoek wilde leiden. ‘Een offer you can’t refuse’, zegt hij daarover.

De opdracht was helder: uitzoeken wat de rol was van het Huis Oranje-Nassau in het koloniale verleden, van 1600 tot heden. De koning bekostigde het onderzoek zelf. Daarna kreeg de commissie alle vrijheid. Oostindie legt uit hoe dat in de praktijk werkte.

Geen tussentijdse bemoeienissen

‘Geen tussentijdse bemoeienissen, alleen aan het einde de boeken presenteren. Zo wilde de koning dat ook’, zegt Oostindie. ‘Het was ons beiden volstrekt duidelijk dat we volkomen afstand moesten houden, alles om de onafhankelijkheid van het onderzoek te waarborgen.’ Volgens hem lukt dat niet als je ‘bij wijze van spreken telkens op de thee moet komen’. Dat is ook niet gebeurd.

Oostindie vormde samen met onderzoekers Esther Captain, Kathleen Ferrier en Henk te Velde een commissie. Zij schakelde zestig onderzoekers in. De commissie kreeg bovendien toegang tot het archief van het Koninklijk Huis.

‘Er is ontzettend veel omhooggehaald’

Of nu alle feiten boven tafel zijn? ‘Het is nooit af, maar we hebben zo grondig onderzoek gedaan met zoveel onderzoekers, dat de kern er nu wel staat’, aldus Oostindie. Volgens hem heeft vrijwel iedere onderzoeker iets nieuws ontdekt. ‘Er is ontzettend veel omhooggehaald dat nog niet eerder gezien was.’

Ook onderzoeker Esther Captain heeft zich over het koloniale verleden uitgelaten. Zij beschrijft dat het enthousiasme voor het koningshuis in de koloniën een façade was van ‘zorgvuldig geregisseerde momenten van imperiale eenheid en loyaliteit aan het koningshuis’. Daarachter schuilden volgens haar uitsluiting, ongelijkheid en verzet. Kritiek en andere vormen van verzet in de publieke ruimte werden volgens Captain vaak het zwijgen opgelegd.

De koning en zijn eigen familiegeschiedenis

De opdracht past in een patroon. Koning Willem-Alexander gebruikt de gouden koets niet meer en heeft excuses gemaakt voor het Nederlandse slavernijverleden en voor het Nederlandse geweld in Indonesië. Op 1 juli 2023 zei hij tijdens de Nationale Herdenking Slavernijverleden: ‘Als uw koning, en als deel van de regering, maak ik vandaag deze excuses zelf. Ze worden door mij met hart en ziel intens beleefd.’

Tijdens diezelfde herdenking vroeg de koning ook vergiffenis voor het handelen van zijn voorgangers. Op de vraag van de NOS waarom hij dit doet, zei hij eerder: ‘Ik vind het belangrijk om de geschiedenis met open vizier te bekijken. Dingen die gebeurd zijn, moet je niet verbergen.’ Hij sprak ook kritisch over zijn overgrootmoeder Wilhelmina, omdat zij volgens hem te weinig aandacht had voor het lot van de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Eeuwen van verweven belangen

De band tussen het koningshuis en het koloniale verleden gaat ver terug. In 1602 werd de VOC opgericht, die als enige handelsmaatschappij het recht kreeg om namens de Nederlandse staat handel te drijven in Azië, Zuid-Afrika en het Midden-Oosten. Geweld werd daarbij niet geschuwd. De West-Indische Compagnie (WIC) volgde in 1621 en voer onder meer op Brazilië, Suriname en de Antillen.

In de achttiende eeuw waren stadhouder Willem IV en zijn opvolger Willem V beiden opperbewindhebber van de WIC. Als opperbewindhebbers konden zij zelf hun beleid bepalen. Willem V kreeg de Staten-Generaal in 1782 zover dat ze oorlogsschepen naar Azië stuurden om de VOC-handel te beschermen. Ook boog hij zich over de vraag hoe de Surinaamse marrons, slaafgemaakten die de plantages ontvluchtten, konden worden teruggehaald.

Het koningshuis verdiende ook aan die handel. Volgens eerder onderzoek naar de VOC-boekhouding ontving de stadhouder in de achttiende eeuw jaarlijks een 33e deel van de opbrengsten. Willem III ontving in 1701 een bedrag van 25.000 gulden, het honderdvoudige van een gemiddeld jaarsalaris in die tijd. Dit zijn gegevens uit eerder onderzoek en niet de bevindingen van het nu gepresenteerde rapport.

Reactie van het slavernijverledeninstituut

Bianca Groen Gallant, sinds een half jaar directeur van het Nationaal Instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee), was bij de presentatie aanwezig. ‘Ik heb veel waardering voor het feit dat de koning dit onafhankelijk onderzoek heeft laten doen plaatsvinden en daarvoor de koninklijke archieven heeft opengesteld’, zegt zij. ‘Het onderzoek doet recht aan het structurele onrecht dat langdurig en met geweld heeft plaatsgevonden.’

Volgens Groen Gallant kan na de presentatie een begin worden gemaakt met reparatory justice, ofwel herstel en rechtvaardigheid. Dat begint met waarheidsvinding, zegt ze, maar moet uitmonden in gelijke kansen, in het onderwijs en op economisch vlak. Ze noemt het belangrijk dat de geschiedenis waar nodig wordt gecorrigeerd en onderdeel wordt van het verhaal van Nederland. ‘Ook dit is onze geschiedenis.’

Wat het NiNsee van de koning verwacht

Het NiNsee hoopt dat de koning de handschoen oppakt en het voortouw neemt in het voeren van gesprekken over herstel. ‘Wat toenmalig premier Rutte is begonnen, met de excuses en zijn opmerking over “na de komma”, is het nu tijd om daar een vervolg aan te gaan geven’, aldus Groen Gallant.

De koning heeft daarmee de resultaten van een onderzoek in handen dat hij zelf heeft laten doen, bekostigd heeft en waaraan hij zich tijdens het werk niet heeft gemengd. De uitkomst, dat het Huis Oranje-Nassau ‘met overtuiging en zonder wezenlijke bedenkingen’ betrokken was bij het kolonialisme, ligt nu op tafel.