Nederlandse televisie 75 jaar: ‘Van etalageraam en café tot streamingdienst’

De Nederlandse televisie bestaat op 2 oktober 2026 precies 75 jaar. Op die datum in 1951 ging de eerste uitzending de lucht in, in een land waar het medium nog nauwelijks bekend was. Wat begon als een bescheiden proef, groeide in driekwart eeuw uit tot een massamedium dat generaties een gedeelde ervaring bezorgde. Inmiddels verschuift het kijken opnieuw: steeds meer Nederlanders kiezen zelf wanneer en waar ze kijken.

Kijken met de hele straat

De eerste televisiebeelden bereikten een klein publiek. De uitzending was in eerste instantie nauwelijks meer dan een technisch experiment, verzorgd door de Nederlandse Radio Unie. Slechts enkele honderden huishoudens beschikten over een televisietoestel. Wie er geen had, keek mee in cafés, buurthuizen of voor de etalages van winkels in elektronica en radio’s.

Omroepster Jeanne Roos opende de eerste uitzending en wenste de kijkers een hartelijke avond toe. De uitzending kwam vanuit Studio Irene in Bussum. Dat televisie in de beginjaren vooral een collectieve gebeurtenis was, past bij de omstandigheden: het apparaat was duur, technisch kwetsbaar en de uitzendtijden waren beperkt.

De radio bleef lang de baas

Hoe groot de televisie later ook werd, in de beginjaren was de radio het medium dat het dagelijks leven bepaalde. Begin jaren vijftig luisterden miljoenen Nederlanders naar de radio, tegenover een paar honderd televisies. Eind jaren vijftig had ongeveer 90 procent van de huishoudens een radio. De televisie brak pas rond 1964 echt door, toen ongeveer twee derde van de huishoudens een toestel bezat.

Ook daarna bleef de radio groot. In de jaren zestig luisterde dagelijks ruim 70 procent van de Nederlanders. Televisiekijken was een avondactiviteit, terwijl de radio er de hele dag was: bij het ontbijt, op het werk, in de auto en in de winkel.

Beeld, nieuws en gezichten in de huiskamer

Toch veranderde het medialandschap onomkeerbaar. De televisie bracht iets wat de radio niet kon bieden: nieuws kreeg gezichten, de wereld was vanuit de huiskamer te zien en sport werd een gezamenlijke beleving. Entertainment werd een familiegebeurtenis rond één scherm.

Die rol blijkt uit de nationale momenten die velen zich herinneren. In 1969 keken miljoenen Nederlanders ’s nachts live naar de maanlanding. De EK-winst van het Nederlands elftal in 1988 zorgde voor een ongekend nationaal tv-feest, inclusief de huldiging die erop volgde.

Programma’s die generaties verbonden

Ook in het amusement schreef de televisie geschiedenis. Miljoenen kijkers zagen programma’s als Pension Hommeles, Ja Zuster, Nee Zuster en Swiebertje, en later series als Goede Tijden, Slechte Tijden en Baantjer. Presentatoren als Willem Duys, Willem Ruis, Mies Bouwman, André van Duin, Ivo Niehe, Paul de Leeuw en Linda de Mol werden bekende gezichten in vrijwel iedere huiskamer.

Kinderprogramma’s als Stuif es In, De Fabeltjeskrant, Sesamstraat en Bassie en Adriaan werden cultureel erfgoed. Satire en humor speelden eveneens een grote rol, van Van Kooten en De Bie tot Jiskefet en Zondag met Lubach.

Het dominante advertentiemedium

In de jaren zeventig en tachtig groeide de televisie uit tot het dominante advertentiemedium. Waar de radio vooral een begeleidend medium bleef, werd de televisie het primaire massamedium voor nieuws, cultuur en ontspanning. Met de komst van kleurentelevisie, meerdere netten en later commerciële zenders nam de kijktijd structureel toe.

De radio verdween daarmee niet. Zelfs nu luistert nog altijd meer dan 80 procent van de Nederlanders wekelijks naar de radio, met een gemiddeld dagbereik van rond de 60 procent. Het medium werd persoonlijker, mobieler en sneller, via autoradio, FM, DAB+ en online streaming.

Van middelpunt van de huiskamer naar streaming

Voor de televisie zelf zijn de tijden veranderd. Kijkcijferexpert Tina Nijkamp, voormalig programmadirecteur bij SBS6, ziet dat het toestel niet meer het onmisbare middelpunt van de huiskamer is. ‘Massaal zijn we overgestapt naar on-demand via streamingdiensten’, zegt zij, ‘met enige spijt’.

Lineaire televisie blijft volgens Nijkamp in trek voor live-uitzendingen, sport en nieuws. De rest van het aanbod verhuisde naar een streamingcultuur. Het gedeelde kijkmoment van vroeger maakt daarmee plaats voor individuele keuzes.

Een jubileum vol programma in Hilversum

Hilversum, het hart van de Nederlandse omroepwereld, viert het jubileum uitbundig. Bezoekers ontdekken 75 jaar televisie aan de hand van 75 werkende televisietoestellen, van zwart-witscherm tot moderne flatscreen. Daarbij horen iconische nieuwsuitzendingen, legendarische sportmomenten en programma’s die generaties samenbrachten.

Het Mediamuseum van Beeld & Geluid is op 2, 3 en 4 oktober gratis te bezoeken met de kortingscode HILVERSUM75. De gratis pop-up-expo Heel Holland Zoekt toont bijzondere voorwerpen uit de tv-geschiedenis, van het zwaard van Floris tot de ballen uit Lingo. Op zondag 4 oktober kunnen bezoekers tijdens Media Park Live! in de studio’s van MAX en WNL kijken hoe televisie en andere media worden gemaakt. Ook is er een themacafé over 75 jaar televisie en 65 jaar Media Park.

Tv-fragmenten voor in de klas

Ook in het onderwijs krijgt het jubileum aandacht. Beeld & Geluid stelde een collectie van 75 iconische televisiefragmenten samen, bedoeld om met leerlingen te praten over massamedia in de samenleving. De collectie belicht onder meer de introductie van de beeldbuis en de vraag hoe televisie de Nederlandse identiteit en de publieke opinie vormt.

Fragmenten volgen ook de technische ontwikkeling, van zwart-wit naar kleur en van het eerste journaal tot de introductie van de publieke omroep. Een apart onderdeel gaat over Nederlands erfgoed in het televisielandschap: programma’s die binnen en buiten Nederland invloed hadden. Daarnaast is er gratis online toegang tot de Schatkamer van Beeld & Geluid, met honderdduizenden radio- en televisieprogramma’s uit de Nederlandse geschiedenis.

Techniek als middel, geen doel

Bij de eerste uitzending in 1951 waarschuwde Jo Cals dat techniek vooral een middel moest blijven. Driekwart eeuw later is televisie een medium dat de samenleving weerspiegelt én vormgeeft, van de gezamenlijke avond voor de etalage tot het scherm in de broekzak. Het jubileum op 2 oktober 2026 laat zien hoe ver die weg is gegaan.