Koningshuizen in Europa: Economie, macht en aanzien dreven steun aan kolonialisme: ‘Geen vorstenhuis bood verzet’

Waarom steunden Europese koningen en koninginnen het kolonialisme? Volgens het onderzoek naar de rol van het koningshuis in het koloniale verleden draaide het bij alle vorstenhuizen om dezelfde drie motieven: economisch gewin, geopolitieke macht en prestige. Dat melden de onderzoekers vrijdag 2 oktober 2026 in Leiden. Het onderzoek laat zien dat het Nederlandse koningshuis niet alleen staat: ook alle andere Europese vorstenhuizen hebben een geschiedenis met kolonialisme en slavernij.

Een koloniaal verleden dat Europa breed deelt

Het onderzoek keek in eerste instantie naar de rol van het Nederlandse koningshuis in het koloniale verleden, maar maakt ook duidelijk dat dit verleden geen Nederlandse eigenaardigheid is. Niet alleen de Oranjes, maar alle andere Europese vorstenhuizen hebben volgens de onderzoekers een geschiedenis met een koloniaal verleden en slavernij. De motieven waren daarbij in grote lijnen dezelfde als die van de Oranjes. Daarmee verschuift het zwaartepunt van de discussie: de vraag is niet langer alleen wat het Nederlandse koningshuis deed, maar ook hoe dat zich verhoudt tot wat andere vorstenhuizen in Europa deden en later zeiden.

Economie, geopolitiek en prestige

Hoofdonderzoeker Gert Oostindie vat de bevindingen samen. “De motieven van Europese koningshuizen om het kolonialisme te steunen waren in grote lijnen dezelfde, en stonden afgezien van dynastieke belangen vrijwel gelijk aan statelijke motieven: economisch, geopolitiek, prestige”, zegt hij. Daarmee onderscheidt het onderzoek twee lagen. De eerste laag zijn de belangen van de dynastie zelf, zoals het behoud en de uitbreiding van de eigen positie. De tweede laag zijn de belangen van de staat, die volgens Oostindie vrijwel samenvielen met die van het vorstenhuis.

Wat dat betekent, is dat de steun van koningshuizen aan het kolonialisme volgens het onderzoek niet los stond van wat de landen zelf wilden. Economische winst, invloed ten opzichte van andere Europese machten en aanzien in de wereld speelden bij beide dezelfde rol. De vorstenhuizen waren in die zin geen buitenstaanders die toekeken, maar deelden de motieven van de staten waarvan zij deel uitmaakten.

Niemand deed afstand, niemand bood verzet

Oostindie benadrukt dat geen enkel vorstenhuis er in het verleden afstand van deed of verzet bood. Dat is een opvallende bevinding, omdat zij laat zien dat het koloniale project in heel Europa door de koninklijke families werd gedragen of gedoogd. Er was volgens het onderzoek geen vorstenhuis dat zich openlijk tegen het kolonialisme keerde of daar op enig moment afstand van nam. Die constatering geldt voor alle vorstenhuizen die in het onderzoek worden genoemd, en dus niet alleen voor het Nederlandse.

Alleen Willem-Alexander sprak zich uitgebreid uit

Over de manier waarop koningen vandaag met dat verleden omgaan, is het onderzoek duidelijk. Tot dusver heeft alleen koning Willem-Alexander zich uitgebreid uitgesproken tegen het verleden van zijn eigen familie. Hij bood excuses aan voor het gebrek aan handelen van zijn voorouders in de slavernij en kolonisatie en vroeg ook om vergiffenis. Daarmee onderscheidt hij zich van collega’s uit België, Groot-Brittannië, Spanje, Denemarken en Zweden.

Dat betekent niet dat de andere koningshuizen volledig zwijgen. De Britse koning Charles en de Belgische koning Filip deden wel spijtbetuigingen, respectievelijk voor de rol bij de slavenhandel en voor het Belgische bewind in Congo. Het onderscheid met Willem-Alexander zit volgens het onderzoek in de uitgebreidheid van de uitspraken: Willem-Alexander ging verder dan een uiting van spijt, door excuses aan te bieden en om vergiffenis te vragen.

Wanneer kwam een familie op de troon?

De onderzoekers wijzen op een omstandigheid die kan meespelen in de verschillen tussen de koningen. Verschillende families bestegen pas de troon toen hun land al kolonies had, of na de afschaffing van de slavernij. Een koning die zijn positie erft in een land dat al koloniaal bezit had, heeft de keuze om kolonies te nemen of te steunen niet zelf gemaakt. Een familie die pas na de afschaffing van de slavernij op de troon kwam, kan dus moeilijker worden aangesproken op de slavernij zelf.

“Dit kan een verschil maken voor het gevoel van verantwoordelijkheid dat elk van deze koningen al dan niet persoonlijk voelt over het koloniale verleden”, aldus het onderzoek. De formulering is voorzichtig: het gaat om een mogelijke invloed op het persoonlijke verantwoordelijkheidsgevoel van de koningen, niet om een verklaring voor elk afzonderlijk besluit om zich wel of niet uit te spreken.

Wat het onderzoek nu laat zien

De uitkomsten van het onderzoek plaatsen het Nederlandse koningshuis in een breder Europees kader. Het koloniale verleden van de Oranjes blijkt in motieven niet wezenlijk af te wijken van dat van de andere Europese vorstenhuizen, die allemaal economische, geopolitieke en prestigekwesties lieten meewegen. Het verschil zit volgens het onderzoek vooral in het heden: Willem-Alexander is tot nu toe de enige koning die zich uitgebreid uitsprak over het koloniale verleden van zijn eigen familie.