Koloniale inkomsten Oranjes bijna 576 miljoen euro: ‘Naast geld ook prestige’

Het Huis Oranje-Nassau heeft omgerekend bijna 576 miljoen euro verdiend aan de koloniale geschiedenis van Nederland. Dat blijkt uit de studie naar de rol van het koningshuis in het koloniale verleden die vrijdag 2 oktober 2026 is gepresenteerd. Het geld was niet het enige wat het kolonialisme de familie opleverde, zegt hoofdonderzoeker Gert Oostindie. Ook het aanzien van de stadhouders groeide mee met de koloniale handel.

Bijna 576 miljoen euro, vrijwel alles uit het voormalige Nederlands-Indië

Volgens de studie verdiende het Huis Oranje-Nassau omgerekend bijna 576 miljoen euro aan het Nederlandse koloniale verleden. Het overgrote deel van dat bedrag komt uit één gebied: een kleine 566 miljoen euro kwam uit het voormalige Nederlands-Indië. Dat laat weinig ruimte voor de rest van het koloniale rijk.

De overige verdiensten kwamen uit het voormalige octrooigebied van de West-Indische Compagnie. Dat omvat West-Afrika en de Amerika’s. Het gaat dus om een klein deel van het totaalbedrag, vergeleken met wat uit het huidige Indonesië naar de familie vloeide.

Vrijwel niets verdiend aan slavenhandel en Caribische slavernij

Opvallend is wat de studie zegt over de herkomst van de inkomsten in het westelijke deel van het koloniale rijk. Volgens het onderzoek werd er vrijwel niets verdiend aan de trans-Atlantische slavenhandel en de Caribische slavernij. De opbrengsten die de familie wel binnenhaalde, kwamen dus uit andere bronnen binnen het koloniale stelsel.

De studie komt daarmee tot een bevinding die haaks staat op wat veel mensen bij de koloniale geschiedenis van het koningshuis voor ogen hebben. Of deze uitkomst standhoudt bij vervolgonderzoek naar aanvullende inkomstenstromen, is op basis van de gepresenteerde cijfers niet te zeggen.

Prestige als tweede opbrengst

Het kolonialisme leverde de Oranjes naast inkomen ook prestige op, zegt Oostindie. In zijn woorden: “De stadhouders bouwden dankzij de compagnieën exotische collecties op en verfraaiden hun huizen en tuinen met koloniale elementen.” De koloniale handel vulde dus niet alleen de kas, maar bepaalde ook hoe de stadhouders zich lieten zien.

Die houding veranderde volgens Oostindie in de loop van de tijd. Onder koningin Juliana sloeg het langzaam om in ongemak over het kolonialisme. Het gaat daarbij om een duiding van de hoofdonderzoeker over een verschuivende houding binnen de familie, niet om een afzonderlijk besluit of een officiële verklaring.

Een onderzoek dat in 2022 begon

De nieuwe studie is de uitkomst van een langere onderzoekslijn. Oud-hoogleraar Gert Oostindie van de Universiteit Leiden begon eind 2022 aan een uitgebreider onderzoek naar de rol van het Huis Oranje-Nassau in de koloniale geschiedenis. Hij verwachtte daar toen drie jaar voor nodig te hebben.

Dat onderzoek volgde op een eerder, voorlopiger rapport. In juni 2023 verscheen het onderzoeksrapport Staat en Slavernij, dat het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties had laten uitvoeren op verzoek van Tweede Kamerleden. Meerdere instituten werkten eraan mee, onder aanvoering van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde in Leiden.

De eerste schatting van 2023

Dat rapport uit 2023 bood een eerste schatting voor de periode 1675 tot 1770. Omgerekend naar hedendaagse prijzen verdienden de Oranjes in die jaren zeker 545 miljoen euro aan de Nederlandse koloniën. Dat is een ander onderzoek met een eigen afbakening dan de studie van nu; de twee bedragen zijn niet zonder meer vergelijkbaar.

Volgens het rapport van 2023 maakte het koloniale profijt van de stadhouders Willem III, Willem IV en Willem V toen de helft uit van de bekende inkomsten van de stadhouders in die periode. De auteurs baseerden hun inschatting op de bronnen die op dat moment bekend waren. Hoe groot de financiële belangen precies waren, was voor die tijd niet bekend.

De VOC-constructie en de kanttekeningen

Het rapport uit 2023 beschreef ook op welke manier de familie profiteerde. De Oranjes investeerden niet in de VOC. Bij de oprichting regelden de aandeelhouders wel dat de familie werd uitbetaald alsof zij circa 3 procent van de aandelen bezat. Volgens dat onderzoek gebruikte de familie vervolgens regelmatig haar invloed om problemen voor de handelsonderneming op te lossen.

Historici wezen toen op de beperkingen van zo’n bedrag. Maritiem historicus Gerhard de Kok noemde de 545 miljoen euro een interessant startpunt, maar benadrukte dat het moeilijk is om de waarde van geld van honderden jaren terug om te rekenen naar euro’s. Hij vond meer onderzoek nodig om te achterhalen in hoeverre de Oranjes hebben geprofiteerd van de koloniën. Ook was er in 2023 nog veel onduidelijk over inkomstenstromen zoals die van de West-Indische Compagnie en de Sociëteit van Suriname.

Wat de studie nu op tafel legt

De studie die nu is gepresenteerd, geeft een concreet antwoord op een vraag die in 2023 nog openstond: welk deel van de koloniale opbrengsten kwam waar vandaan? Het merendeel kwam uit het voormalige Nederlands-Indië, een veel kleiner deel uit het gebied van de West-Indische Compagnie. De bijna 576 miljoen euro die de studie noemt, is de actuele stand van het onderzoek naar de koloniale verdiensten van het koningshuis.