De rekening loopt hard op. Uit de voorjaarsnota blijkt dat de WIA, de arbeidsongeschiktheidsuitkering, dit jaar al bijna 300 miljoen euro meer kost dan begroot. Tegen 2031 loopt dat bedrag op tot meer dan een miljard euro extra. Voor minister Hans Vijlbrief is dat signaal duidelijk genoeg: het stelsel moet op de schop. En wel zo snel mogelijk.
Een systeem dat vastloopt
De WIA bestaat al meer dan twintig jaar en was bedoeld als vangnet voor mensen die door ziekte of een beperking niet meer kunnen werken. Maar het systeem heeft een groot probleem: wie er eenmaal in terechtkomt, komt er zelden meer uit. Dat erkent Vijlbrief ook. “Als je daarin komt, dan kom je er niet makkelijk meer uit”, zegt de minister. Hij noemt dat allereerst “een drama” voor de mensen zelf. Daarnaast is het ook een drama voor de staatskas.
Het aantal mensen dat gebruik maakt van de uitkering groeit gestaag. Dat is de voornaamste reden dat de kosten blijven stijgen. Er is echter meer aan de hand. De huidige regeling is ingewikkeld van opzet, wat ook gevolgen heeft voor de uitvoeringspraktijk. Keuringsartsen staan al jaren onder grote druk. De wachttijden lopen op en veel mensen moeten lang wachten voordat hun situatie wordt beoordeeld. Dat draagt bij aan de hoge instroomcijfers én aan de hoge kosten.
Miljarden op het spel
De cijfers liegen er niet om. Dit jaar bedragen de extra kosten van de WIA al bijna 300 miljoen euro. Dat is een forse tegenvaller voor een kabinet dat al onder financiële druk staat. Maar het is slechts het begin. Elk jaar neemt het bedrag verder toe, totdat de meerkosten in 2031 uitkomen op meer dan één miljard euro per jaar. Dat zijn structurele lasten die het kabinet liever vermijdt.
Bovendien signaleren experts al langer dat de WIA als systeem moeilijk beheersbaar is. De regeling kent verschillende onderdelen voor verschillende groepen arbeidsongeschikten, wat leidt tot complexe beoordelingen en veel bureaucratie. Dat maakt het niet alleen duur in uitvoering, maar ook onduidelijk voor de mensen die er recht op hebben. Voor Vijlbrief is dat precies de kern van het probleem.
Vijlbrief wil tabula rasa
De boodschap van de D66-minister is recht voor zijn raap: “Maak het simpeler.” Het kabinet wil de WIA hervormen door de aparte regeling voor volledig arbeidsongeschikten te schrappen. Daardoor zou er één uniforme regeling overblijven voor iedereen die niet meer kan werken. Dat vereenvoudigt de administratie, verlicht de druk op keuringsartsen en moet op termijn ook de kosten drukken.
De minister wil dit met voorrang bespreken met vakbonden en werkgevers. Dat overleg is noodzakelijk, want een ingrijpende hervorming van de sociale zekerheid lukt niet zonder draagvlak van de sociale partners. Tegelijkertijd heeft het kabinet er belang bij dit snel te regelen. Elke maand die verstrijkt zonder hervorming, kost het land tientallen miljoenen euro’s extra.
Bezuinigen én vereenvoudigen tegelijk
Het plan van het kabinet heeft twee doelen die op het eerste gezicht moeilijk te combineren lijken. Enerzijds wil het kabinet bezuinigen op de WIA. Anderzijds wil het de regeling beter en eenvoudiger maken voor de mensen die er gebruik van maken. Vijlbrief zegt dat die doelen elkaar niet hoeven te bijten. Door één uniforme regeling te creëren, vervalt veel van de dure uitvoeringsbureaucratie. Bovendien kan een eenvoudiger systeem mensen sneller helpen bij de re-integratie naar werk, wat op termijn de instroomcijfers kan drukken.
Toch is het de vraag hoe die balans in de praktijk uitpakt. De details van de nieuwe regeling zijn nog niet bekend. Hoe hoog wordt de uitkering in het nieuwe systeem? Welke groepen gaan er op vooruit en welke juist niet? Daarover is nu nog niets met zekerheid te zeggen. Het overleg met vakbonden en werkgevers moet hierover duidelijkheid geven. Die onzekerheid maakt het politiek gevoelig.
Een politieke strijd in wording
Hervormingen van de sociale zekerheid zijn in Nederland zelden onomstreden. De afgelopen jaren leidde vrijwel elk plan voor aanpassing van uitkeringsregelingen tot fel politiek debat. Vakbonden verdedigen de rechten van arbeidsongeschikten met hand en tand. Werkgevers willen juist minder kosten en meer flexibiliteit. Het kabinet zit daar tussenin en moet een compromis zien te smeden dat voor alle partijen aanvaardbaar is.
Bovendien speelt de menselijke kant een grote rol. Achter de miljardencijfers schuilen echte mensen die afhankelijk zijn van de WIA. Voor hen kan een hervorming ingrijpende gevolgen hebben. Vijlbrief beseft dat. Zijn uitspraak dat het “een drama” is voor de mensen in de WIA geeft aan dat hij het sociale aspect van de hervorming niet wil loslaten. Maar in een kabinet dat ook fors moet bezuinigen, is dat een moeilijke evenwichtsoefening.
Wat nu?
De voorjaarsnota heeft de urgentie van het dossier scherp in beeld gebracht. Het kabinet kan niet meer wachten. Minister Vijlbrief heeft aangegeven het overleg met vakbonden en werkgevers met voorrang op te pakken. De komende maanden wordt duidelijk of er voldoende draagvlak bestaat voor een ingrijpende hervorming van de arbeidsongeschiktheidsuitkering. Tot die tijd blijven de kosten van de WIA oplopen. En loopt ook de politieke druk op het kabinet verder op om met een houdbaar plan te komen.
Bronnen en credits
Bronnen: Ditjes & Datjes, Nieuws.nl
