Jetten sluit geldstroom na Oranje-onderzoek uit: ‘Wel meer bewustzijn´

Het onderzoek naar de koloniale rol van het Huis Oranje-Nassau leidt niet tot nieuwe herstelbetalingen. Dat zei premier Rob Jetten in zijn wekelijkse persconferentie, op de dag dat de onderzoeksresultaten aan koning Willem-Alexander werden aangeboden. Volgens de minister-president loopt er sinds de excuses voor het slavernijverleden al een meerjarenprogramma. Dat programma is volgens hem de plek waar de gevolgen van het koloniale verleden worden aangepakt.

Een onderzoek op verzoek van de koning zelf

De aanleiding voor het onderzoek was een initiatief van koning Willem-Alexander. Eind 2022 gaf hij opdracht om de rol van het Huis Oranje-Nassau in de koloniale geschiedenis van Nederland uit te zoeken. De onderzoeksperiode loopt van 1600 tot heden. De koning bekostigde het onderzoek zelf. Als motivatie zei hij destijds dat diepgaande kennis van het verleden nodig is om de impact op mensen en gemeenschappen zo scherp en eerlijk mogelijk onder ogen te zien.

Hoofdonderzoeker Gert Oostindie vormde een commissie met Esther Captain, Kathleen Ferrier en Henk te Velde. Zij schakelden ongeveer zestig onderzoekers in. Oostindie vertelde dat hij de koning al eerder had gezegd dat het hoog tijd was voor zo’n onderzoek. Kort daarna belde de koning hem op met de vraag of hij langs wilde komen. In zijn eigen woorden was het ‘een offer you can’t refuse’.

Volledige toegang tot gesloten archieven

De onderzoekers kregen voor het eerst volledige toegang tot voorheen gesloten bronnen in de particuliere archieven van het Koninklijk Huis, die worden beheerd door de Koninklijke Verzamelingen. Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst had het Koninklijk Huis geen enkele inhoudelijke bemoeienis met de opzet, de uitvoering of de conclusies. Oostindie zegt dat de commissie alle vrijheid kreeg. Er waren geen tussentijdse bemoeienissen en alleen aan het einde zouden de boeken worden gepresenteerd. Dat was volgens hem ook de wens van de koning. Beide partijen vonden dat ze volkomen afstand moesten houden om de onafhankelijkheid te waarborgen.

Bijna 576 miljoen euro overgehouden

Uit het onderzoek bleek dat de koninklijke familie ‘met overtuiging’ betrokken was bij het kolonialisme. Omgerekend heeft zij er bijna 576 miljoen euro aan overgehouden. De resultaten verschenen in vijf boeken, die Oostindie overhandigde in het Academiegebouw van de Universiteit Leiden. Een van de boeken gaat over koloniale macht, profijt en prestige. Daarnaast verschijnt een biografisch onderzoek naar de Oranjes en een internationaal vergelijkend boek over Europese vorstenhuizen.

Voor het brede publiek schreef Oostindie het boek ‘Oranje en de Koloniën, 1600-2025. De koloniale geschiedenis van het Huis Oranje-Nassau’. Er verschijnt tegelijk een Engelstalige versie. Na de presentatie, die live op televisie werd uitgezonden, zou de koning zelf op de bevindingen reageren.

Jetten: ‘Daar zijn we al volop mee bezig’

Over mogelijke herstelbetalingen was Jetten duidelijk. ‘Daar zijn we al volop mee bezig’, zei hij over de plannen die sinds de excuses lopen. Voor die plannen is volgens hem ‘forse financiering uitgetrokken’. Een nieuwe geldstroom naar aanleiding van het onderzoek komt er dus niet bij.

De premier zei ‘diep onder de indruk’ te zijn van het feit dat de koning zelf om het onderzoek had gevraagd. Hij hoopt dat het onderzoek kan ‘bijdragen aan verzoening voor mensen die pijn hebben geleden onder het koloniale verleden’. Ook vindt hij dat er ‘meer bewustzijn van de doorwerking van het koloniale verleden’ moet komen.

De bestaande 200 miljoen euro

Het geld waar Jetten naar verwijst, werd na de excuses van de regering en de koning beschikbaar gesteld. Het gaat om 200 miljoen euro. Het kabinet maakte het bedrag vrij nadat de regering excuses had aangeboden voor het slavernijverleden. Volgens De Correspondent is het bedoeld voor onderzoek, onderwijs en musea, en voor burgerinitiatieven in Europees Nederland, op de Caribische eilanden binnen het Koninkrijk en in Suriname. Het fonds is volgens dat medium uitdrukkelijk geen herstelbetaling.

Jetten zelf pleitte in 2021, toen nog als Kamerlid, voor officiële excuses van de Nederlandse staat. Die excuses kwamen in december 2022, uitgesproken door premier Mark Rutte. In 2023 herhaalde de koning de excuses tijdens de herdenking van het slavernijverleden. Hij vroeg daarbij ook vergiffenis voor het handelen van zijn voorgangers.

Wat het NiNsee verwacht

Dat het onderzoek niet tot nieuwe herstelbetalingen leidt, staat los van de verwachtingen bij organisaties die zich met het slavernijverleden bezighouden. Bianca Groen Gallant, directeur van het Nationaal Instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee), was bij de presentatie van het onderzoek aanwezig. Zij heeft veel waardering voor de onafhankelijke opzet en voor het openstellen van de koninklijke archieven. Volgens haar doet het onderzoek recht aan het structurele onrecht dat langdurig en met geweld heeft plaatsgevonden.

Herstel begint volgens Groen Gallant met waarheidsvinding, maar moet uiteindelijk uitmonden in gelijke kansen, bijvoorbeeld in het onderwijs en op economisch vlak. Het NiNsee hoopt dat de koning het voortouw neemt in de gesprekken daarover.

De stand van zaken

Het kabinet houdt vast aan het bestaande meerjarenprogramma, dat wordt gefinancierd uit het bedrag van 200 miljoen euro. Nieuwe herstelbetalingen zijn volgens Jetten niet aan de orde. De koning had de resultaten van het onderzoek op de dag van de persconferentie in handen. Hij zou daar zelf op reageren.