Vier gemeenten in Noord-Holland staan sinds maandag onder toezicht van het Rijk, omdat ze te weinig asielzoekers opvangen. Het gaat om Drechterland, Enkhuizen, Koggenland en Stede Broec. Zij voldoen daarmee niet aan de spreidingswet, die elke gemeente verplicht een vastgesteld aantal asielzoekers onderdak te bieden.
De vier maken deel uit van een groep van 21 gemeenten die er maandag bij kwam. Landelijk staan nu 63 gemeenten onder toezicht. Asielminister Bart van den Brink (CDA) had eerder al 42 gemeenten onder toezicht geplaatst. De nieuwe gemeenten moeten laten zien hoe ze alsnog aan de wet gaan voldoen.
Een verplichting waar gemeenten niet onderuit kunnen
De spreidingswet is bedoeld om de opvang van asielzoekers evenrediger over het land te verdelen. Elke gemeente krijgt een vastgesteld aantal asielzoekers toegewezen dat zij moet opvangen. Dat aantal is geen wens of richtlijn, maar een wettelijke opdracht die voor alle gemeenten geldt.
Gemeenten kunnen dan ook niet zelf bepalen of zij aan die opvangplicht voldoen. Regelt een gemeente te weinig plekken, dan wordt dat tekort vastgesteld. Voor Drechterland, Enkhuizen, Koggenland en Stede Broec is dat nu gebeurd. Zij krijgen de kans om dat tekort zelf weg te werken.
Wat toezicht in de praktijk betekent
Onder toezicht staan betekent niet dat het Rijk de opvang meteen overneemt. De gemeenten moeten eerst duidelijk maken hoe zij het tekort gaan aanpakken. Zij moeten dus laten zien welke maatregelen ze nemen om de wettelijke opdracht alsnog uit te voeren.
Die opdracht ligt daarmee volledig bij het gemeentebestuur. Het Rijk beoordeelt wat de gemeente voorstelt en hoe snel dat gebeurt. Komt er geen oplossing die voldoende opvang oplevert, dan gaat het toezicht over in zwaardere stappen. Dat heeft directe gevolgen voor de zeggenschap van de gemeente zelf.
Een ladder met zes treden
Het toezicht verloopt langs een ladder met zes stappen. Op de eerste trede stelt het Rijk vast dat een gemeente te weinig opvang regelt, en vraagt het om uitleg. Op de derde trede volgt actief toezicht. Dan maken Rijk en gemeente afspraken over concrete maatregelen en de termijnen waarbinnen die klaar moeten zijn.
Wordt ook dat niet genoeg, dan kan het Rijk aankondigen de opvangtaak te willen overnemen. Op de vijfde trede besluit de minister tot ingrijpen, maar de gemeente krijgt dan nog een laatste termijn om zelf voldoende opvang te regelen. Pas op de zesde trede neemt het Rijk de uitvoering daadwerkelijk over.
De zwaarste maatregel is nog nooit gebruikt
Dat overnemen heet een indeplaatsstelling. Het Rijk regelt dan buiten de gemeente om een asielopvang op het grondgebied van die gemeente. Het is de zwaarste maatregel waarover de asielminister beschikt, omdat de gemeente zelf geen zeggenschap meer heeft over de plek of de vorm van de opvang.
Sinds de invoering van de spreidingswet in 2024 is die bevoegdheid nog niet ingezet. Ook voor de vier Noord-Hollandse gemeenten is dat dus nog ver weg. Zij staan pas aan het begin van de ladder en hebben de ruimte om zelf een oplossing te vinden voordat het Rijk een volgende stap zet.
Negen Noord-Hollandse gemeenten onder toezicht
Voor Noord-Holland betekent de uitbreiding dat het toezicht nu aanzienlijk breder is. In de provincie stonden al vijf gemeenten onder toezicht: Aalsmeer, Beverwijk, Diemen, Heemskerk en Uitgeest. Met Drechterland, Enkhuizen, Koggenland en Stede Broec erbij zijn dat er nu negen.
De nieuwe gemeenten liggen in dezelfde regio. Dat betekent dat meerdere bestuurders in de Noord-Hollandse regio nu tegelijk moeten uitleggen hoe zij hun opvangplicht gaan invullen. Voor elk van hen geldt dezelfde ladder en dezelfde mogelijkheid dat het Rijk uiteindelijk zelf een opvanglocatie aanwijst.
Een groep verdeeld over zeven provincies
De 21 nieuwe gemeenten liggen verspreid over het hele land. Naast de vier Noord-Hollandse gaat het om Heerenveen in Friesland en Zwartewaterland in Overijssel. In Gelderland zijn dat Buren, Heumen, Oude IJsselstreek, Scherpenzeel en Voorst. In Zuid-Holland gaat het om Albrandswaard.
Noord-Brabant telt zes gemeenten in de nieuwe groep: Altena, Bernheze, Bladel, Heusden, Sint-Michielsgestel en Steenbergen. In Limburg staan Maasgouw, Meerssen en Weert op de lijst. Het toezicht beperkt zich dus niet tot een regio, maar raakt grote en kleine gemeenten in zeven provincies.
De eerdere groep van 42 gemeenten
De nieuwe lichting volgt op een eerdere ronde. Daarin plaatste minister Van den Brink al 42 andere gemeenten onder toezicht. Daaronder zitten Westland, Houten en Kerkrade, maar ook Rhenen, Aalsmeer, Oldebroek, Vught, Culemborg en Staphorst. Het totaal van 63 bestaat dus uit twee golven.
Voor de gemeenten uit de eerste groep geldt dezelfde ladder als voor de nieuwkomers. Ook zij moeten aantonen hoe ze het tekort aan opvangplekken wegwerken. De uitbreiding laat zien dat het toezicht geen eenmalige actie is, maar een proces dat in fasen groeit.
Wat er nu van de vier gemeenten wordt verwacht
Voor Drechterland, Enkhuizen, Koggenland en Stede Broec is de opdracht duidelijk. Zij moeten laten zien hoe zij alsnog aan de spreidingswet gaan voldoen en dus hoe zij het tekort aan opvangplekken gaan wegwerken. Dat vraagt om concrete keuzes over plekken, termijnen en uitvoering.
Lukt dat, dan hoeft het Rijk niet in te grijpen. Blijft voldoende opvang ook na actief toezicht uit, dan kan de overheid buiten de gemeente om opvang regelen. Dat is de zwaarste stap. Of het zo ver komt, hangt af van wat de gemeenten in de komende tijd daadwerkelijk laten zien.
Bronnen en credits
Bronnen: NH Nieuws, NieuwRechts.nl, binnenlandsbestuur.nl, nd.nl
Dit artikel is tot stand gekomen met ondersteuning van
kunstmatige intelligentie (AI). Ter ondersteuning van onze
menselijke redacteurs gebruiken wij Google Gemini met
zoekfunctionaliteit om informatie te verzamelen,
nieuwsfeiten te structureren en een artikel op te stellen. Vóór publicatie controleert een menselijke
redacteur de feiten, bronnen en inhoud. Waar nodig worden
onjuistheden gecorrigeerd en wordt de tekst aangepast voor een
natuurlijke en duidelijke schrijfstijl. AI ondersteunt ons
redactionele proces, maar vervangt de menselijke controle
niet. De uiteindelijke verantwoordelijkheid ligt bij onze
redactie.
Foto: Houten huizen en een mast met visnetten in Enkhuizen — piotr iłowiecki from POLAND (bron), CC BY-SA 2.0











