Brussel sust terwijl Rome regels al breekt: ‘Het is een eerste beeld’

Niet Italië, maar Brussel staat deze week in het middelpunt van de kritiek. Het nieuwe EU-migratiepact is amper enkele weken oud, en Rome weigert al asielzoekers terug te nemen van andere lidstaten. Toch houdt de Europese Commissie de boot af en spreekt zij slechts over aanloopproblemen. Die reactie roept de vraag op wie straks echt verantwoordelijk is als het pact structureel hapert.

Jaren van onderhandelen, weken van problemen

Het nieuwe EU-migratiepact was het resultaat van jarenlange moeizame Europese onderhandelingen. De kern van het stelsel steunt op herziene Dublin-regels: een asielzoeker die via een bepaald EU-land de Unie binnenkomt, moet in beginsel zijn procedure in dat land doorlopen. Wordt hij later elders aangetroffen, dan hoort hij terug. Dat klinkt helder op papier, maar de praktijk is weerbarstiger.

Italië werkte al vóór het nieuwe pact regelmatig niet mee aan daadwerkelijke overdrachten, ook wanneer een ander land een verzoek had goedgekeurd. Bovendien ligt het land aan een van de drukste aankomstroutes voor migranten vanuit Noord-Afrika. Daardoor heeft Rome een sleutelpositie in het hele systeem. Als Italië niet meewerkt, houdt de keten op te functioneren.

Twaalf weigeringen in minder dan vier weken

Volgens een rapport van de Europese Commissie, aangehaald door De Telegraaf en NieuwRechts.nl, weigerde Italië tussen 12 juni en 7 juli twaalf overdrachten van asielzoekers die andere EU-lidstaten wilden terugsturen. De Commissie kwalificeert die weigeringen als strijdig met de Europese regels. Daarmee staat zwart op wit dat een lidstaat binnen de eerste weken al in overtreding is.

Spanje en Cyprus hielden zich in diezelfde periode wel aan de afspraken. Aan Griekenland, een ander land dat in het verleden overdrachten blokkeerde, waren in die fase nog geen verzoeken gedaan. Dat maakt de Italiaanse weigeringen vooralsnog de enige gedocumenteerde schending in de beginfase van het pact.

Commissaris Brunner kiest voor geduld

Eurocommissaris Magnus Brunner wil op basis van deze eerste rapportage echter nog geen harde conclusies trekken. Tegenover De Telegraaf zei hij: “Deze rapportage gaat over de eerste drie weken; het is een eerste beeld. In het begin zijn er wat tekortkomingen.” Daarnaast voegde hij toe: “Het is normaal dat niet alles werkt vanaf het eerste moment.”

Die reactie is opvallend terughoudend, omdat dezelfde Europese Commissie tegelijkertijd op een ander vlak wel degelijk optreedt. Zestien lidstaten ontvingen een formele aanmaning, omdat zij onvoldoende duidelijk maakten hoe zij nieuwe opvangregels hebben ingevoerd. Duitsland en België behoren tot die groep. Nederland kreeg geen waarschuwing. Zo’n aanmaningsprocedure kan uiteindelijk leiden tot een rechtszaak en aanzienlijke boetes. In 2024 kreeg Hongarije al een boete van 200 miljoen euro en een dwangsom van 1 miljoen euro per dag wegens vergelijkbare schendingen.

Nederland koopt zich vrij, maar riskeert rechtszaken

Nederland heeft sinds de inwerkingtreding van het pact nog geen formeel verzoek ingediend om een asielzoeker aan Italië over te dragen. Het ministerie van Justitie en Veiligheid verwacht dat asielzoekers eerst naar de rechter zullen stappen zodra zo’n overdracht wordt geprobeerd. Daardoor kunnen procedures opnieuw vertraging oplopen. Nederland kan daarmee uiteindelijk zelf verantwoordelijk worden voor de behandeling van aanvragen die eigenlijk in Italië thuishoren.

Bovendien kiest Nederland ervoor zijn aandeel in de Europese spreidingsregeling af te kopen, voor 20.000 euro per asielzoeker. Minister Bart van den Brink sloot eerder afspraken met Italië en Griekenland over de terugkeer van migranten. Echter is het nog altijd onzeker of die landen die afspraken in de praktijk ook zullen nakomen. De recente weigeringen door Rome stemmen daarin weinig hoopvol.

Systeem staat of valt bij naleving

Het EU-migratiepact bevat een mechanisme dat landen die overdrachten weigeren, kan raken via de spreidingsregeling. Als Italië structureel weigert, kunnen andere landen mogelijk geen bijdrage hoeven te leveren aan de solidariteitsregeling waarvan Italië juist profiteert. Toch is ook dit geen automatisch gevolg; handhaving vereist politieke wil en juridische stappen die tijd kosten.

De Europese Commissie kijkt nu naar een uitgebreider rapport dat in oktober verschijnt. Daarin moet per lidstaat worden beoordeeld hoe het migratiepact wordt uitgevoerd. Bovendien worden de eerste volledige cijfers over de werking van het pact pas na ongeveer honderd dagen verwacht. Voorlopig blijft Brussel dus vooral afwachten, terwijl de signalen uit Rome allesbehalve geruststellend zijn.

Oktober als eerste echte toets

Zowel voor Italië als voor het EU-migratiepact als geheel wordt oktober de eerste serieuze toets. Dan moet duidelijk worden of de aanloopproblemen inderdaad tijdelijk waren, zoals Magnus Brunner suggereert, of dat zij het begin vormen van een patroon. De politieke druk op Brussel om harder op te treden zal dan flink zijn toegenomen, zeker als de weigeringen doorgaan. Nederland en andere landen die asielzoekers proberen terug te sturen naar Italië, zullen tot die tijd in een juridisch en praktisch niemandsland blijven verkeren.